Zapomniana nić dziedzictwa

Stowarzyszenie Wici obejmuje patronatem medialnym “Zapomniana nić dziedzictwa. Tkactwo tabliczkowe w polskiej kulturze ludowej”, autorski projekt badawczo-edukacyjny Emilii Pawłusz – naszej członkini, tkaczki i badaczki technik tradycyjnych. Projekt jest realizowany przez 12 m-cy, od stycznia do grudnia 2026, finansowany w ramach stypendium twórczego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Rolą Stowarzyszenia Wici jest wsparcie informacyjne i popularyzatorskie oraz upowszechnianie jego rezultatów.

Tkactwo tabliczkowe – technika znana z rekonstrukcji historycznej

Gdzie „znika” tkactwo tabliczkowe w opowieści o kulturze ludowej?

W narracji o kulturze ludowej ziem polskich (także II RP) technika tabliczkowa pojawia się znacznie rzadziej. Gdy badacze mówią o krajkach ludowych, zwykle przywołują inne techniki, które napotkali podczas badań terenowych.

W centralnej Polsce, na przykład w okolicach Opoczna, znamy przede wszystkim krajki tkane na bardku (tzw. deseczce tkackiej). Z kolei na północno-wschodnich terenach Polski, zwłaszcza na Sokólszczyźnie, zachowały się bogate krajki wybierane, o niezwykle złożonych i dekoracyjnych wzorach. Na innych terenach mamy krajki, a właściwie solidne szerokie pasy (powyżej 10 cm) wykonane na dużych warsztatach tkackich, w ten sam sposób co tkaniny wełniane na odzież. Te techniki zostały opisane, skatalogowane i dobrze osadzone w opracowaniach etnograficznych.

Tkactwo tabliczkowe pozostaje natomiast na marginesie — mimo że istnieją źródła pisane, które wskazują na jego realną obecność w tkactwie wiejskim i w pamięci kulturowej. Mamy także zabytkowe pasy wykonane na krosienkach tabliczkowych w muzeach etnograficznych. Choć jest ich znacznie mniej niż pasów w innych technikach, stanowią one istotne świadectwo trwania tej praktyki w kulturze ludowej.

Od lewej: tkanie krajki na bardku (deseczce tkackiej); tradycyjna krajka sokólska – wykonana techniką wybierania wzoru; krajka tkana na zestawie tabliczek, tzw. krosienku tabliczkowym.

Cel projektu: przywrócenie techniki do kontekstu tkactwa ludowego

Autorski projekt Emilii Pawłusz ma na celu zbadanie, gdzie i w jakich formach tkanie na tabliczkach przetrwało w kulturze ludowej na terenach polskich, a także umiejscowienie tej techniki w szerszym kontekście tradycyjnego tkactwa pasów – obok bardka, wartsztau tkackiego i technik wybieranych.

Projekt łączy badania etnograficzne z praktyką rzemieślniczą, traktując tkactwo tabliczkowe jako pełnoprawny temat badawczy.

Działania

Projekt obejmuje:

Co powstanie?

Efektem projektu będzie publikacja „Tkactwo tabliczkowe w polskiej kulturze ludowej” (tytuł roboczy) dostępna w otwartym dostępie oraz film promocyjny skierowany do odbiorców online.

Przekaz umiejętności – warsztaty tkactwa tabliczkowego

Istotną częścią projektu jest praktyczny przekaz wiedzy. W ramach działań odbywają się warsztaty tkactwa tabliczkowego w Gdańsku, Poznaniu i Łodzi. Uczestnicy mają możliwość poznania techniki od podstaw i doświadczenia procesu twórczego, który przez dekady był elementem codziennego życia wiejskiego. O terminach poinformujemy Was na naszej stronie na Facebook’u.

Dlaczego ten projekt jest ważny dziś?

Celem projektu jest zbudowanie społecznej świadomości tkactwa tabliczkowego, pokazanie jego roli w kulturze ludowej oraz przywrócenie go do kanonu wiedzy o tradycyjnym rękodziele. Technika ta może dziś stać się nie tylko przedmiotem badań, lecz także źródłem inspiracji – dla twórców, projektantów i osób poszukujących pogłębionego kontaktu z rzemiosłem. Publikacja i wszystkie materiały edukacyjne, które powstaną w trakcie projektu będą udostępnione na naszej stronie.